Znowu te wielkie litery…

Wracamy do wielkich liter i oto ciąg dalszy wszystkich sytuacji, w których je stosujemy.

Nadal poruszamy się w kręgu kryterium znaczeniowego, ale tak jak wspomniałam pod koniec 1 części wpisu z tej kategorii, ograniczę się tutaj do pisowni nazw geograficznych i wszelkich miejsc w przestrzeni publicznej. Zebrałam tu również wszelkie tytuły, nazwy imprez, wyróżnień, odznaczeń i tym podobnych kategorii, które wyliczyłam poniżej. Oczywiście do każdej sytuacji podałam przykłady.

Obiekty, okazje, imprezy, tytuły, nazwy i ustawy

• Nazwy obiektów i przedmiotów, które istnieją tylko w jednym egzemplarzu (Brama Floriańska, Drzwi Gnieźnieńskie, Kolos Rodyjski itp.).
• Nazwy świąt i dni świątecznych (Boże Narodzenie, Wielkanoc, Nowy Rok, Dzień Matki, Święto Niepodległości, 3 Maja), a także nazwy świąt dawnych i starożytnych (Dionizje, Saturnalia, Bachanalia itp.).
• Nazwy imprez międzynarodowych lub krajowych, którym organizatorzy chcą nadać specjalny tytuł (XV Międzynarodowy Konkurs Pianistyczny im. Fryderyka Chopina, Wielka Orkiestra Świątecznej Pomocy, Dzień Ziemi, Turniej Czterech Skoczni itp.). Przyimki, które pojawiają się w takich nazwach, piszemy małą literą (Dzień bez Samochodu).
• Wszystkie wyrazy w tytułach gazet, czasopism, cykli wydawniczych oraz w nazwach wydawnictw seryjnych – z wyjątkiem przyimków i spójników w środku tych nazw (Gazeta Wyborcza, Tygodnik Powszechny, Polityka, Kobieta i Życie, Biblioteka Wiedzy o Prasie, Zwierciadło, Zeszyty Literackie, Mówią Wieki, Po Prostu, A To Polska Właśnie itp.).
• Pierwszy wyraz w tytułach utworów literackich i naukowych. Wyjątki, które wynikają z tradycji: Stary Testament, Nowy Testament, Pismo Święte, Magna Charta Libertatum, Dzieje Apostolskie itp.).
• Pierwszy wyraz w tytułach ustaw, ale tylko wtedy, gdy są przywoływane w pełnym brzmieniu. Przykład: Ustawa z dnia 13 września 1996 roku o utrzymaniu czystości i porządku w gminach.
• Jednowyrazowe nazwy programów telewizyjnych i radiowych, tytuły audycji, słuchowisk, widowisk (Fakty, Wiadomości, Panorama, Teleexpress itp.). W wielowyrazowych nazwach wielką literą piszemy tylko pierwszy wyraz (Pytanie na śniadanie, Jeden z dziesięciu itp.). W przypadku programów cyklicznych można użyć wielkiej litery w każdym wyrazie (Lista Przebojów Programu Trzeciego, Teatr Telewizji itp.).

Astronomia

• Nazwy gwiazd, gwiazdozbiorów, planet, księżyców, planetoid, galaktyk, rojów meteorów, komet i innych obiektów astronomicznych (Słońce, Gwiazda Polarna, Wielka Niedźwiedzica, Saturn, Księżyc, Wielki Obłok Magellana, Perseidy, Pas Kuipera, Kometa Halleya itp.). Ziemia, Słońce i Księżyc, a także Galaktyka – jeśli mamy na myśli tę, w której żyjemy – piszemy wielką literą tylko w znaczeniu astronomicznym; w znaczeniu pospolitym litera będzie mała. Przykład: Przeżyłam niewielkie trzęsienie ziemi.

I wreszcie wielkie litery w geografii

• Nazwy własne państw, regionów, prowincji, stanów, miast, osiedli, wsi, przysiółków niezależnie od tego, z ilu wyrazów się składają (Rzeczpospolita Polska, Szwecja, Republika Południowej Afryki, Królestwo Kongresowe, Wielkie Księstwo Poznańskie, Pomorskie, Flandria, Teksas, Warszawa, Człuchów, Łyse, Podlesie, Pogórze, Zarzecze, Trójmiasto, Redłowo itp.).
• Nazwy geograficzne i miejscowe niezależnie od tego, z ilu wyrazów się składają (Berlin, Gubałówka, Łysica, Pireneje, Powiśle, Bieszczady, Wieżyca, Zakaukazie, Bory Tucholskie, Wyżyna Krakowsko-Częstochowska, Jelenia Góra, Rzeka Świętego Wawrzyńca, Stary Sącz, Wielki Staw, Morskie Oko itp.).

Tu należy się małe uzupełnienie i doprecyzowanie. Nazwy, które składają się z dwóch wyrazów i ten drugi wyraz jest rzeczownikiem w mianowniku, a w dodatku nie odmienia się, wówczas pierwszy wyraz, zazwyczaj pospolity, piszemy małą literą. Brzmi bardzo skomplikowanie, prawda? Spójrz na przykłady: chodzi o takie nazwy jak pustynia Gobi, wyspa Uznam, półwysep Hel, morze Marmara.

Natomiast jeśli taka nazwa ma na drugim miejscu rzeczownik w dopełniaczu lub przymiotnik w mianowniku, obydwa wyrazy piszemy wielką literą. Przykłady: Cieśnina Beringa, Morze Bałtyckie, Hala Gąsienicowa, Kanał Panamski, Puszcza Niepołomicka, Wyżyna Małopolska.

Jeszcze jedna uwaga: w nazwach geograficznych często pojawiają się przymiotniki utworzone od kierunków świata. Piszemy je wielką literą, jeśli są integralną częścią nazw geograficznych, nazw państw oraz innych jednostek terytorialnych lub administracyjnych. Przykłady: Europa Zachodnia, Morze Północne, Beskidy Wschodnie, Republika Południowej Afryki, Tatry Zachodnie, Zachodni Brzeg (Jordanu) itp.

Na nazwy geograficzne po prostu trzeba uważać, a jeśli będziesz mieć wątpliwości, po prostu to sprawdź.

…i urbanistyce oraz przestrzeni publicznej

A ja wracam do wyliczanki. Wielką literą napiszemy również:

• Nazwy dzielnic, ulic, placów, rynków, ogrodów, parków, bulwarów, budowli, zabytków i obiektów sportowych (Śródmieście, Stare Miasto, Kurdwanów, Powązki, Złote Łany, Rynek Starego Miasta, Łazienki, Wały Chrobrego, Hala Stulecia, Spodek itp.). Dotyczy to również takich nazw, które zaczynają się od przymiotnika (Złota Uliczka, Krzywa Wieża, Mysia Wieża, Błękitny Meczet, Piąta Aleja itp.).
• Nazwy miejsc publicznych, które mają wyraz: aleja, brama, bulwar, osiedle, plac, park, kopiec, kościół, klasztor, pałac, willa, zamek, most, molo, pomnik, cmentarz (Aleja Róż, Plac Grunwaldzki, Pomnik Trzech Krzyży, Park Centralny, Kopiec Kościuszki, Pałac Staszica, Zamek Książ, Most Poniatowski, Molo Sopockie, Cmentarz Rakowicki itp.). Tylko ulica pozostaje pisana małą literą.
• Nazwy lokali usługowych i gastronomicznych niezależnie od tego, z ilu wyrazów się składają, z wyjątkiem spójników i przyimków (Karczma Słupska, Kawiarnia Literacka, Księgarnia Naukowa, Kino Charlie, Apteka pod Orłem, Bar Flisak, Hotel pod Różą, Hotel Campanile, Restauracja pod Żaglami, Winiarnia Bachus, Zajazd u Kmicica, Pierogarnia Krakowiacy, Pizzeria Napoli, Trattoria Santa Lucia, Restauracja u Magdy, Teatr Rozmaitości, Teatr Wielki).

Coraz bardziej formalnie

• Nazwy orderów, medali, odznak, tytułów honorowych, nagród i wyróżnień – wszystkie wyrazy z wyjątkiem spójników i przyimków oraz wyrazu imienia (Order Orła Białego, Order Legii Honorowej, Medal Wojska Polskiego, Górska Odznaka Turystyczna, Nagroda im. Jana Karskiego i Poli Nireńskiej, Nagroda Nobla, Nagroda Pulitzera, Literacka Nagroda Europy Środkowej Angelus, Nagroda Artystyczna Miasta Lublin, Nagroda Literacka Gdynia, Nagroda Rektora za Wybitne Osiągnięcia Naukowe, Nagroda Newsweeka im. Teresy Torańskiej, Nagroda Wielkiego Kalibru, Mistrz Mowy Polskiej, Ambasador Polszczyzny, Honorowy Obywatel Miasta Krakowa). Wielką literą zapiszemy również jednowyrazowe nazwy nagród: Felix, Nike, Oscar, Nobel, Pulitzer.
• Nazwy indywidualne urzędów, władz, instytucji, szkół, organizacji, towarzystw, nazwy zespołów muzycznych, artystycznych i sportowych. Oczywiście jeśli występują w nich przyimki, spójniki lub wyrażenia imienia, pod wezwaniem, na rzecz, do spraw, numer, przeciwko itp., piszemy je małą literą (Sejm Rzeczypospolitej Polskiej, Urząd Rady Ministrów, Sąd Rejonowy w Gdyni, Uniwersytet Jagielloński, Szkoła Podstawowa nr 1 w Gdańsku, Instytut Języka Polskiego Polskiej Akademii Nauk, Szpital Wojewódzki w Krakowie, Teatr Miejski im. Witolda Gombrowicza w Gdyni, Towarzystwo Miłośników Orłowa, Kombi, Maanam, Lechia Gdańsk itp.
• Nazwy jednostek wojskowych traktowanych jako nazwy własne (I lub 1. Pułk Strzelców Podhalańskich, Dywizjon 303, Gdyńska Brygada Lotnictwa Marynarki Wojennej im. kmdr. por. pil. K. Trzaski-Durskiego itp.).
• Nazwy takich urzędów jak Konwent Seniorów, Konwencja Narodowa.
• Nazwy urzędów jednoosobowych w aktach prawnych (Prezydent Rzeczypospolitej Polskiej, Prezes Rady Ministrów, Marszałek Sejmu Rzeczypospolitej Polskiej itp.). Możemy je również zapisać wielkimi literami, jeśli pojawiają się w tekstach o innym przeznaczeniu, ale odnoszą się do konkretnej osoby i występują w pełnym brzmieniu. Przykład: Nasze miasto odwiedził Prezydent Rzeczypospolitej Polskiej.

… i bardziej użytkowo

• Nazwy firm, marek, modeli i typów wyrobów przemysłowych niezależnie od kontekstu. Czyli zarówno samochód marki Mercedes, jak i zaparkowany pod blokiem granatowy Mercedes należy zapisać wielką literą. Inne przykłady: Ford, zegarek Omega, buty Adidas itp.).
• Nazwy czcionek komputerowych (Arial, Book Antiqua, Verdana, Times New Roman, Garamond itp.).
• Nazwy języków programowania, programów i systemów komputerowych, i to zarówno z pochodzenia wyrazów pospolitych, jak i skrótowców głoskowych (Algol, Fortran, Norton Commander, Pascal, Windows, Word itp.).
• Skrótowce literowe i głoskowe (ZUS, GOPR, MEiN, SPATiF, UW, TORWAR itp.) oraz niektóre skróty, np. symbole nazw pierwiastków chemicznych (K, P, H, Mg itp.), skróty matematyczne i fizyczne (jednostki miar i wag – W=wat, A=amper); skróty nazw gwiazdozbiorów (Com – łac. Coma Berenices, czyli Warkocz Bereniki), ksiąg biblijnych (Rdz., Wj.), tytułów Starego i Nowego Testamentu (ST, NT) oraz tytułów czasopism (G. Wyb.=Gazeta Wyborcza, Por. Jęz.=Poradnik Językowy).

Niemało tego, niemało! I kto by to zapamiętał? Na szczęście większość tych zasad stosujemy niemal bezwiednie, odruchowo, bo wchłaniamy je od samego początku nauki czytania z każdą lekturą, niezależnie od treści. I dobrze, to najlepszy i najprzyjemniejszy sposób uczenia się.

Zostało jeszcze kilka kwestii do omówienia, ale o nich napiszę w 3 części opracowania wielkich liter. Kto jeszcze nie ma dosyć?

Do zobaczenia:-)